ελεγεία για την Αθηναϊκή Ριβιέρα

«Η λεωφόρος Συγγρού (…) που μας δοκίμαζε και τη δοκιμάζαμε, αφήνοντας τις προσεχτικές γραφές, / ώσπου να βρούμε τη θάλασσα γεμάτη πίκρα και στοργή, γαλήνια, γαλάζια, / γραμμένη μέσα σε νησιά, στολισμένη με βαπόρια και καράβια / η λεωφόρο Συγγρού πλατιά και μυστική κρύβοντας κι αργοπορώντας κι έπειτα / δείχνοντας ξαφνικά το κορμί της γοργόνας γυμνό».

Στις κοντινές της παραλίες μαθήτευσε κάποτε η Αθήνα στα σύγχρονα καταναλωτικά πρότυπα, κάτι που αξίωσαν οι μοντερνιστές ανακαλύπτοντας, μαζί με τη λαϊκή παράδοση, την ιθαγένεια του ελληνικού τοπίου. Είναι οι ίδιες παραλίες όπου κι εμείς μεγαλώσαμε, όπου μοιραστήκαμε τον καλοκαιρινό ρεμβασμό, ανακαλύψαμε τη χαρά του «υπαίθριου βίου», την απόλαυση του νερού και του ανοιχτού ορίζοντα, οι παραλίες που παραμένουν τόπος εκτόνωσης για όλους τους κατοίκους της πόλης. Για το νέο Ρυθμιστικό Σχέδιο της Αθήνας, είναι ο κύριος άξονας τουριστικής ανάπτυξης, με τους απαραίτητους πόλους μεγάλων επενδύσεων στα πιο προνομιούχα οικόπεδα. Είναι μητροπολιτικής σημασίας, που πάει να πει χωρίς ενδοχώρα, χωρίς άλλο δικαιούχο από την «υγιή» επιχειρηματικότητα.

Το ΡΣΑ πέτυχε το ακατόρθωτο: να ψηφιστεί όντας καταργημένο, φτάνει να εμφανίσει ως προτεραιότητα του υπερκείμενου σχεδιασμού σε δύσκολους καιρούς τις εργολαβίες που βαφτίστηκαν «μητροπολιτικές παρεμβάσεις» σε παζάρια με προνομιακούς παίχτες και «κοινωνικούς εταίρους». Θα βρούμε στις σελίδες του κι άλλους άξονες και πόλους ανάπτυξης, κι άλλες μητροπολιτικές παρεμβάσεις (ο πληθυσμός έτσι κι αλλιώς δεν μπαίνει στην εικόνα). μάταια όμως θα αναζητήσουμε κριτήρια για την ιεράρχηση και τη δικτύωσή τους, στοιχεία για το ποιον ωφελούν και ποιον επιβαρύνουν. Στον κόσμο της ελεύθερης αγοράς, η ανάπτυξη είναι υπόθεση των επενδύσεων. Ο σχεδιασμός οφείλει να τους ανοίξει το δρόμο με ευχές για αυτοσυγκράτηση, για τον περιορισμό των οχλήσεων και το σεβασμό του περιβάλλοντος.

Το παράκτιο μέτωπο της Αθήνας, ο χώρος που διασώθηκε από την περιβαλλοντική καταστροφή (όσο διασώθηκε) στη μακριά διαδικασία που χώρισε την «καλή» από την «κακή» μεριά της πόλης, έδωσε την καλύτερη ευκαιρία γι’ αυτού του είδους την ανάπτυξη. Στο σχέδιο της Αθηναϊκής Ριβιέρας δοκιμάστηκαν τα κατάλληλα εργαλεία: η εταιρεία «Παράκτιο μέτωπο Α.Ε.», ο νόμος για την εκποίηση του Ελληνικού, η σύμβαση του Αστέρα, η μεθόδευση της ιδιωτικοποίησης της φαληρικής ακτής στο όνομα του πολιτισμού. Το ΡΣΑ ανέλαβε τη νομιμοποίηση του φιλόδοξου εγχειρήματος.

Υποτίθεται ότι το παράκτιο μέτωπο είναι αντιπροσωπευτικό της αθηναϊκής «ταυτότητας», λες και η ταυτότητα μιας πόλης είναι το περιτύλιγμα αυτού που μπορεί να πουλήσει, έργο των tour operators, των life style εντύπων και των επαγγελματιών της πολιτικής, όχι αυτό που διαφιλονικούν και που μοιράζονται οι άνθρωποι στην καθημερινότητά τους, στη δουλειά και τη σχόλη, στις διαδικασίες κοινωνικοποίησης, στον αναστοχασμό της ιστορίας τους, στη διαπραγμάτευση των αναγκών και των αξιώσεών τους.

Υποτίθεται ότι διαχειριστής αυτής της ταυτότητας είναι ο τουρισμός. Ο γνωστός ευφημισμός της «βαριάς βιομηχανίας» προσφέρεται στη συγκυρία της κρίσης, περισσότερο από ποτέ, σαν σημαία ευκαιρίας. Δεν έχει ανάγκη τεκμηρίωσης στο πλαίσιο μιας ολοκληρωμένης στρατηγικής διαχείρισης των παραγωγικών πόρων της πόλης. Αρκεί η διαβεβαίωση των οργανωμένων συμφερόντων ότι εργάζονται για το κοινό καλό, αν βέβαια εξασφαλίσουν τη στήριξη της πολιτείας που θα καταπιεί αμάσητη τη «στρατηγική» τους, προϊόν των ίδιων πάντα εταιρειών συμβούλων.

Υποτίθεται ότι οι μεγάλες επενδύσεις θα διαμορφώσουν την «αιχμή» αυτής της στρατηγικής, που επικεντρώνεται ολοένα και πιο επιλεκτικά στους ολιγοπωλιακούς πολυεθνικούς ομίλους, στα μεγάλα μεγέθη, τα σύνθετα προϊόντα, στον τουρισμό για υψηλά εισοδήματα που τον βαφτίσαμε «ποιοτικό», απαξιώνοντας την απόλαυση του ελεύθερου χρόνου έξω από τα πεντάστερα ξενοδοχεία.

Πρόκειται για τη στρατηγική επιχειρήσεων βουλιμικών για γη δημόσια, φτηνά κοστολογημένη, απαλλαγμένη από ρυθμίσεις κι από κανόνες προστασίας. Επιχειρήσεων απαιτητικών για υποδομές που θα βαρύνουν το δημόσιο, για σπάνιους πόρους που θα αποκλειστούν από την κοινή χρήση, για σημεία διάκρισης που θα εμπεδώσουν την κοινωνική ιεραρχία. Πρόκειται για στρατηγική που ανταγωνίζεται ανοιχτά το πιο μεγάλο και το πιο ευάλωτο μέρος της τουριστικής δραστηριότητας στην Αθήνα και σε όλη τη χώρα, τη μικρή και τη μεσαία επιχειρηματικότητα που στηρίζει τις τοπικές κοινωνίες κι ας ενοχοποιείται έντεχνα για τη σπατάλη φυσικών πόρων που τροφοδότησε για δεκαετίες το πελατειακό παιχνίδι, δίνοντας άλλοθι στην άνιση κατανομή των δημόσιων επενδύσεων. Πρόκειται για στρατηγική περίκλειστων χώρων για λίγους, που αγνοεί τους τρόπους με τους οποίους η τουριστική δραστηριότητα αλληλεπιδρά με άλλους κλάδους, προσφέρει απασχόληση, παράγει εισόδημα, γίνεται μέρος της κουλτούρας που θα μοιραστούμε με τον κόσμο που μας περιβάλλει.

Δεν ευοδώθηκε αυτή η στρατηγική. Δεν ήταν πειστική η ρητορική του μονοδρόμου της ανάπτυξης, παρά τον εκβιασμό της οικονομικής κρίσης. Η Αθηναϊκή Ριβιέρα ναυάγησε πάνω στη λαϊκή αντίδραση. Ζωντανές συλλογικότητες επιμένουν ν’ αντιστέκονται στα επιχειρηματικά συμφέροντα, επιμένουν ότι οι κάτοικοι αυτής της πόλης πρέπει να έχουν λόγο για τη διαχείριση ενός από τα πιο πολύτιμα κομμάτια της ιστορίας και της γεωγραφίας της. Αλλά η έκβαση της προσπάθειάς τους δεν έχει κριθεί. μένει στην κυβέρνηση της αριστεράς να συνταχτεί μαζί τους, επινοώντας άλλα εργαλεία ανάπτυξης και άλλες αρχές σχεδιασμού. Το παράκτιο μέτωπο έχει πράγματι «μητροπολιτική σημασία», όχι σαν χώρος για κερδοσκοπικά παιχνίδια, αλλά σαν τόπος αναψυχής και κοινωνικότητας για όλους τους κατοίκους της, χωρίς αποκλεισμούς, σαν τόπος πολιτισμού. Είναι πράγματι αναγκαίος ο μακρόπνοος σχεδιασμός του, αλλά με όρους προστασίας και ισότιμης πρόσβασης, με γνώμονα την ποικιλία και τη δικτύωση των οικονομικών δραστηριοτήτων, με αναφορά στις διαφορετικές κοινωνίες που συνθέτουν την ενδοχώρα του.

Για κάτι τέτοιο δεν απαιτούνται πολυδάπανα έργα. μόνο γνώση και φροντίδα. μόνο αυτό που πάντα περιμένουμε από την αριστερά: την εγγύηση των πόρων που είναι κοινή μας κληρονομιά και ευθύνη.

ΜΑΡΙΑ ΜΑΡΚΟΥ

Επίκουρη Καθηγήτρια ΕΜΠ

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ