αναζητώντας ένα νέο σχεδιασμό με κοινωνική ανταποδοτικότητα

Εκτός από ανάχωμα ολόκληρης της κοινωνίας απέναντι στις πιέσεις εκμετάλλευσης, ο χωρικός σχεδιασμός είναι (οφείλει να είναι) επίσης εξ ορισμού το κύριο πεδίο αναφοράς της αναπτυξιακής πολιτικής και του προγράμματος παραγωγικής ανασυγκρότησης, στην κατεύθυνση διασφάλισης και εμπέδωσης της χωροεδαφικής συνοχής. Γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο και ακριβώς επειδή είναι ο χώρος, η γη, στο επίκεντρο των πολιτικών και κοινωνικών «θυσιών» στο όνομα της κρίσης, το εγχείρημα της εκμετάλλευσης του χώρου και της υφαρπαγής της γης χρειάζεται όσο το δυνατόν λιγότερο σχεδιασμό αυτού του είδους.

Χρειάζεται σχεδιασμό που δεν θα ρυθμίζει υπέρ της χωροεδαφικής συνοχής, αλλά θα συνιστά «ευέλικτο» πλαίσιο για την κατά βούληση εκμετάλλευση της γης, την αναδιανομή της υπεραξίας υπέρ ολίγων και την κερδοσκοπία εις βάρος της κοινωνίας, του περιβάλλοντος αλλά και των προοπτικών εξισορρόπησης της ανάπτυξης και εκδημοκρατισμού της ελληνικής κοινωνίας.

Γεγονός που αναδεικνύει επιτακτικότερη την ανάγκη αποκατάστασης της κοινωνικής αποδοτικότητας του σχεδιασμού, επομένως την αναζήτηση ενός νέου σχεδιασμού.

Βασικοί στόχοι πολιτικής για το χώρο

Ως «χώρος», σε κάθε περίπτωση αλλά και όταν μιλά κανείς για σχεδιασμό ή προγραμματισμό, νοείται ο φυσικός, κοινωνικός και οικονομικός χώρος των πόλεων και των περιφερειών τους, ο χώρος των κωμοπόλεων και των χωριών. Στο χώρο συμπεριλαμβάνονται οι τόποι αστικής δραστηριότητας και συνοίκησης, οι υποδομές, οι ζώνες παραγωγής σε πόλεις και ύπαιθρο, οι ζώνες εκμετάλλευσης φυσικών πόρων. Συμπεριλαμβάνονται επίσης και οι περιοχές φυσικού περιβάλλοντος που δεν υπόκεινται σε εκμετάλλευση, τα δάση, τα ποτάμια, οι λίμνες, ο παράκτιος χώρος. Στο χώρο συμπεριλαμβάνεται, τέλος, το τοπίο και το συλλογικό μας παρελθόν είτε με τη μορφή υλικών μνημείων είτε με τη μορφή συλλογικής ιστορικής και πολιτιστικής μνήμης που αναφέρεται σε τόπους.

Όντας λοιπόν ο χώρος ταυτόχρονα συλλέκτης, πεδίο και δυναμική, είναι σαφές ότι διαφοροποιείται ουσιαστικά από τον ένα τόπο στον άλλο και γι’ αυτό ο σχεδιασμός και η ρύθμιση οποιασδήποτε δραστηριότητας δεν μπορεί να μην λαμβάνει υπ’ όψη τη χωρική διάσταση, δηλαδή το που εγκαθίσταται αυτή η δραστηριότητα, πώς εντάσσεται στην κοινωνία στην οποία αναφέρεται, από ποιους πόρους αντλεί και τι επιπτώσεις θετικές ή αρνητικές έχει στον τόπο που εγκαθίσταται.

Ο σχεδιασμός του χώρου είναι αλληλένδετος με τον σχεδιασμό της οικονομίας, έχει εγγενώς αναπτυξιακό περιεχόμενο. Συγκεκριμένα, τροφοδοτεί τον αναπτυξιακό προγραμματισμό με τις χωρο-κοινωνικές πληροφορίες που χρειάζεται για να μπορέσει να αποδώσει αποτελέσματα για τις τοπικές κοινωνίες. με την ίδια λογική λοιπόν που «χώρος» για τον σχεδιασμό δεν είναι απλώς το έδαφος, αντίστοιχα, ο σχεδιασμός του χώρου δεν περιορίζεται στο έδαφος.

Αντίστοιχα, ο σχεδιασμός του χώρου έχει εγγενώς και την έννοια της υπεράσπισης, της προστασίας. μ’ αυτή την έννοια αλληλοτροφοδοτείται με τις πολιτικές για την προστασία περιβάλλοντος, μνημείων, κοινωνικών ομάδων κλπ. Στην συγκυρία της ελληνικής και παγκόσμιας οικονομικής και περιβαλλοντικής κρίσης, με την κλιματική αλλαγή σε εξέλιξη και ελάχιστη γνώση για το πώς θα επηρεάσει παραγωγή, κοινωνία και περιβάλλον σε μεσο-μακροπρόθεσμο ορίζοντα, το πρόσημο του σχεδιασμού είναι σαφέστατα, εκτός από παραγωγικό-αναπτυξιακό, και οικολογικό.

Εκδημοκρατισμός και συμμετοχή

Ανατρέχοντας στην πρόσφατη ιστορία του σχεδιασμού διακρίναμε στοχοθεσία, χαρακτηριστικά και προβλήματα. Αν υποθέσουμε ότι το εγχείρημα συγκρότησης θεσμικού πλαισίου για τον σχεδιασμό χαρακτηρίστηκε αρχικά από την στρατηγική επιλογή του εξορθολογισμού στα ζητήματα και στις δυναμικές του χώρου, και στη συνέχεια σ’ αυτήν του εκδημοκρατισμού του σχεδιασμού και της συνάρτησής του με τις δομές της τοπικής αυτοδιοίκησης, σήμερα αναδεικνύεται το αίτημα της ενίσχυσης της δημοκρατίας μέσω του διαδραστικού σχεδιασμού με συντεταγμένο τρόπο και όρους συμμετοχής της τοπικής κοινωνίας και των πολιτών που να εγγυώνται τη διαφάνεια και την συμμετοχή στην κατάρτιση, εφαρμογή και επικαιροποίηση του σχεδιασμού.

Επομένως, βασική αρχή για τις προτάσεις αναμόρφωσης του τομέα του Χωρικού Σχεδιασμού, εθνικού, τομεακού ή τοπικού αποτελεί η ενίσχυση της δημοκρατίας στον χωρικό σχεδιασμό με δομές που θα διατρέχουν όλα τα επίπεδα της κοινωνίας από τα τοπικά κινήματα, τις συνελεύσεις γειτονιάς/χωριού και του δήμου ως τις περιφέρειες, τα υπουργεία, την κυβέρνηση και το κοινοβούλιο σε ένα πλαίσιο δημοκρατικής, δυναμικής αλληλένδετης με την παραγωγική ανασυγκρότηση της χώρας.

Η ενίσχυση της δημοκρατίας και της συμμετοχής πολιτών, κινημάτων, εκλεγμένων εκπροσώπων και φορέων υπό όρους και με προβλεπόμενες και διαφανείς διαδικασίες είναι ανάγκη και προϋπόθεση για την διαμόρφωση και την υποστήριξη του οράματος μιας άλλης κοινωνίας. Είναι ωστόσο και αναγκαία και σε ό,τι αφορά το σχεδιασμό για τις συναινέσεις και συγκλίσεις που θα εξασφαλίσουν την εφαρμοσιμότητα και επικαιρότητά του, αλλά και για την παραγωγή ιδεών, προτάσεων και προτύπων διαχείρισης του χώρου.

Δικαιοσύνη και αναδιανομή

Με βάση την αναγνώριση των προβλημάτων του θεσμικού πλαισίου αλλά και στην σημερινή δυστοπία της κοινωνικο-οικονομικής κρίσης αναδεικνύονται επιτακτικά ορισμένες «οριζόντιες» προτεραιότητες για τον χωρικό σχεδιασμό. Αυτές σχετίζονται κυρίως με θέματα δικαιοσύνης και με θέματα αναδιανομής. Η δικαιοσύνη και η αναδιανομή αφορούν την κοινωνία, το περιβάλλον, την προστασία των κοινών πόρων (φύση, πολιτιστική κληρονομιά κλπ), την οικονομία και το εισόδημα. Σηματοδοτούν ένα πρόγραμμα εξισορρόπησης των περιφερειακών αντιθέσεων και ενίσχυσης της χωροεδαφικής συνοχής., συναρθρωμένο με τις επιλογές του πλαισίου παραγωγικής ανασυγκρότησης.

Τα αιτήματα της δικαιοσύνης και αναδιανομής αφορούν επίσης τον αστικό χώρο, τις πόλεις κάθε μεγέθους, αλλά και την ύπαιθρο χώρα. Αφορούν τον προσανατολισμό πόρων και την απόδωση προτεραιότητας στις περιοχές με τα περισσότερα χωρο-κοινωνικά προβλήματα ή πιέσεις. Αφορούν τρόπους προσπέλασης αλλά και διαχείρισης των κοινών αγαθών. Και προϋποθέτουν την ουσιαστική ενημέρωση, την συμμετοχή, τον διάλογο και τις κοινωνικές συγκλίσεις.
Τέλος, με δεδομένο το ότι ο χωρικός σχεδιασμός είναι θεσμός με ιστορία μεταλλαγών, εμπειρία εφαρμογής, αποτελεσματικότητας, προβλημάτων και λαθών, αλλά και εμπειρία διοίκησης, η όποια αναθεώρηση στην κατεύθυνση της απλοποίησης και της εποπτικότητας θα πρέπει να επιχειρηθεί με σεβασμό στη συνέχεια και τη μνήμη των θεσμών και των πρακτικών. (…)

Συνοψίζοντας

Ο χωρικός σχεδιασμός οφείλει καταρχήν να υπηρετήσει τους στόχους:
• Δημοκρατική και δίκαιη ανασυγκρότηση των πόλεων και της υπαίθρου και στους τέσσερις άξονες της βιώσιμης ανάπτυξης (κοινωνικό, οικονομικό, περιβαλλοντικό και πολιτιστικό/πολιτισμικό)
• Υποστήριξη και ανατροφοδότηση του πλαισίου παραγωγικής ανασυγκρότησης στην κατεύθυνση α) άμβλυνσης των χωροκοινωνικών ανισοτήτων, β) διασφάλισης κοινωνικής, περιβαλλοντικής και οικονομικής δικαιοσύνης, γ) διασφάλιση της χωροεδαφικής συνοχής.
• Ανάδειξη του περιβαλλοντικού πλούτου της χώρας, του φυσικού και πολιτιστικού της κεφαλαίου με σεβασμό της προσπέλασης και χρήσης του από την κοινωνία.

απόσπασμα από κείμενο εργασίας επιτροπής χωρικού σχεδιασμού ΣΥΡΙΖΑ

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ