περιβάλλον, συγκρούσεις, περιαστικοποίηση στην Αττική

Είναι οι συγκρούσεις δείκτης κοινωνικής καθυστέρησης ή δημοκρατικής αφύπνισης; Οι περιβαλλοντικές διαμαρτυρίες ταυτίζονται με τις περιοχές και τους πληθυσμούς που υπόκεινται τις περιβαλλοντικές πιέσεις και ή υποβάθμιση; Τελικά, η περιβαλλοντική διακυβέρνηση στην Ελλάδα γνωρίζει εξέλιξη ή μένει στάσιμη; Τα κινήματα διαμαρτυρίας για το περιβάλλον και την ποιότητα ζωής αποτελούν κίνημα; O αγροτικός και περιαστικός χώρος αποτελούν πεδίο συγκρούσεων και κινητοποιήσεων ή αυτό αποτελεί προνόμιο των “κινημάτων πόλης”;
Καμιά από τις παραπάνω ερωτήσεις που απασχολούν τις κοινωνικές επιστήμες του χώρου δεν μπορεί να απαντηθεί μονολεκτικά. Όσο προφανές και να είναι, για παράδειγμα, το γεγονός ότι ο αστικός χώρος αποτελεί προνομιακό χώρο κοινωνικών κινητοποιήσεων, αυτό δεν αναιρεί το γεγονός ότι ακόμα και στον αγροτικό μπορούμε να βρούμε κοινωνικές διαδικασίες και κοινωνικούς μηχανισμούς συγκρούσεων που άλλοτε είναι εντελώς διαφορετικοί, άλλοτε αποτελούν διαφορετικές μορφές αντίστοιχων φαινομένων ή ακόμη αποτελούν πεδία κοινωνικού πειραματισμού. Άλλωστε το αγροτικό Λαρζάκ (1), το 1973 στη Γαλλία και η ελληνική Κάρυστος (2), το 1979 αποτελούν συμβολικά και πρώιμα επεισόδια του οικολογικού κινήματος.

Η ανάλυση της περιβαλλοντικής (και γενικότερα της τοπικής) διακυβέρνησης μπορεί να προσεγγιστεί με τρεις τρόπους: α) με την έρευνα γύρω από την εφαρμογή των δημόσιων πολιτικών πάνω στο ζήτημα των χωροταξικών πολιτικών, β) με την ανάλυση των συνεργιών γύρω από καινοτόμα τοπικά προγράμματα και γ) με αυτό της κοινωνικής ρύθμισης μέσω των συγκρούσεων, των χρήσεων και των συμπεριφορών μέσα σε μια δοσμένη περιοχή.

Η ανάγκη για μια ανάλυση στο χρόνο και στο χώρο με στόχο να συνδέσουμε χωρικά φαινόμενα (την επέκταση των λειτουργιών της πόλης) με ένα κοινωνικό (την υπεράσπιση του περιβάλλοντος) μας οδήγησε στο να κατευθυνθούμε σε μια μελέτη του συνόλου των συγκρούσεων σε περιφερειακό επίπεδο (Αττική) με τρόπο που να συνδυάζει το ιστορικό (χρονικό) στοιχείο με το κοινωνικό (δομικό) και γεωγραφικό (χωρικό/ εδαφικό). Το φαινόμενο μελέτης είναι οι λεγόμενες περιβαλλοντικές συγκρούσεις. Όμως ο όρος «περιβαλλοντικές συγκρούσεις» είναι ιδιαίτερα ευρύς και καλύπτει όλες τις συγκρούσεις που προκύπτουν από ένα χωροταξικό σχέδιο, από ρύπανση μέχρι κινδύνους, αρκεί το αντικείμενο της σύγκρουσης να αφορά κάποιο περιβαλλοντικό ζήτημα. Ο ορισμός αυτός, λοιπόν, έχει το μειονέκτημα ότι με τη διάδοση του οικολογικού προβληματισμού περίπου όλοι έχουν αναφορά στο περιβάλλον. Επομένως, καταφεύγουμε σε εργαλεία μελέτης την εσωτερική διασύνδεση των κινήσεων/ οργανώσεων (δρώντων) υπεράσπισης/ προστασίας του περιβάλλοντος. Αυτό μας οδήγησε στο να προσανατολιστούμε σε πηγές που προέρχονται από αυτούς τους ίδιους και όχι από εξωτερικούς παρατηρητές (πχ. καθημερινός τύπος, δικαστικά έγραφα κλπ.) όπως συμβαίνει σε αντίστοιχες περιπτώσεις μελέτης των συγκρούσεων.

Ο χώρος μελέτης είναι ο δυναμικότερος δημογραφικά και σε πιέσεις επέκτασης αστικών χρήσεων της Ελλάδας. Για τη μελέτη χρησιμοποιήθηκαν 17 ιστότοποι και ιστολόγια οργανώσεων ή μέσων δημοσιοποίησης/ δικτύωσης/ εκπροσώπησης των οργανώσεων (όπως το Παρατηρητήριο των ελεύθερων χώρων) σε μια περίοδο που σηματοδοτεί μια σύντομη και περιορισμένη πράσινη αφύπνιση (μετά τις πυρκαγιές του 2007, την ανάπτυξη των εναλλακτικών κινημάτων κλπ.) μέχρι τα πρώτα χρόνια της άγριας επίθεσης στο περιβάλλον που προκάλεσαν οι πολιτικές των μνημονίων από το 2010 και έπειτα.

Από μια πρώτη ανάλυση και χαρτογράφηση των συγκρούσεων δείχνει συνοπτικά προκύπτουν τρία βασικά συμπεράσματα: α) Παρατηρείται συσχέτιση μεταξύ του μεγέθους του οικισμού και του βαθμού αστικοποίησής του ανάλογα με το πλήθος, την ποικιλία των δρώντων και τη συγκέντρωση των συγκρούσεων. Για παράδειγμα, διαπιστώθηκε ότι στις λιγότερο αστικοποιημένες περιοχές κάνουν την εμφάνισή τους δρώντες λιγότερο συμβατικοί ως προς τους καθιερωμένους όρους διεκδίκησης, οι οποίοι παίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο (εξωραϊστικοί/ πολιτιστικοί σύλλογοι, εκκλησία, κοινότητες), ενώ στις περισσότερο πυκνοκατοικημένες αστικές περιοχές πρωταγωνιστούν οι οικολογικές κινήσεις/ οργανώσεις και τα κοινωνικά κινήματα. β) Είναι φανερή η θεματική διαφοροποίηση μεταξύ συγκρούσεων που αφορούν μείζονα περιβαλλοντικά/ κοινωνικά αιτήματα, για τις οποίες είναι έντονη η μαζική κινητοποίηση φορέων και δρώντων (π.χ. διαχείριση απορριμμάτων, ρύπανση κλπ.) και άλλων λιγότερο γενικευμένης εμβέλειας, χωρίς ευρύτερη απήχηση, που δεν γνωρίζουν καθολική αποδοχή (π.χ. οδοποιία, κατασκευή εμπορικών κέντρων) και γ) Ο χωρικός/ κοινωνικός διαχωρισμός μεταξύ Ανατολικής και Δυτικής Αττικής δεν επαληθεύεται από το πλήθος των συγκρούσεων αλλά από τη θεματολογία, το πλήθος και τον χαρακτήρα των οργανώσεων που ειδικεύονται στην υπεράσπιση του περιβάλλοντος.

Ο χώρος της Αττικής είναι ένας από τους πιο συγκρουσιακούς ως προς το πλήθος, θεματολογία, τις μορφές δρώντων και τις στρατηγικές/ συμμαχίες που διαμορφώνονται. Η μελέτη περισσότερων ποσοτικών στοιχείων και ο συνδυασμός ποιοτικών και ποσοτικών θα φέρουν στην επιφάνεια πολλές αλήθειες για το ρόλο των συγκρούσεων και των κινημάτων στη διαμόρφωση της περιβαλλοντικής πολιτικής και διακυβέρνησης στην Αττική και στην Ελλάδα γενικότερα.

Ορέστης Κολοκούρης

Το άρθρο αυτο αντλεί από υλικό που προκύπτει από διδακτορική έρευνα στα πλαίσια της θεματικής μακροσκοπικής ανάλυσης των συγκρούσεων (υπό τον συντονισμό του AgropariThech του INRA Παρισιού -Εθνικό Ινστιτούτο Αγροτικών Ερευνών) και έρευνα των Ο. Κολοκούρη, Σ. Νικολαϊδου, Θ. Ανθοπούλου (επιστ. υπευθ.) διενεργήθηκε με την υποστήριξη του ΚΕΚμΟΚΟΠ και του Πράσινου Ινστιτούτου.

 

——-

1 Πολύχρονη κοινωνική κινητοποίηση, από τις πρώτες του οικολογικού κινήματος, ενάντια στην εγκατάσταση στρατοπέδου σε αγροτική περιοχή.
2 Κινητοποίηση ενάντια στην εγκατάσταση πυρηνικού εργοστασίου στην περιοχή.

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ