το φυσικό κεφάλαιο ως βάση για ζωντανή οικονομία

Οι πρόσφατες πλημμύρες στην Αττική αναδεικνύουν ότι ακόμα και σε μια μεγαλούπολη όπως η Αθήνα, η καθημερινότητα εξαρτάται από τη φύση και τις παροχές που μας προσφέρει. Τα αντιπλημμυρικά έργα, όπου έχουν ολοκληρωθεί έγκαιρα και συντηρηθεί σωστά, δεν ήταν αρκετά για να συγκρατήσουν την ορμή των νερών. Έχουμε μπαζώσει, χτίσει και καταστρέψει τα δάση, τα ρέματα και ποτάμια της Αττικής που θα μπορούσαν να συγκρατήσουν, να απορροφήσουν ή να διοχετεύσουν τα νερά. Εάν αποκαταστήσουμε τις φυσικές εκτάσεις, τότε θα έχουμε φυσική υποδομή, η οποία μαζί με την τεχνητή, μπορούν να παρέχουν ολοκληρωμένη αντιπλημμυρική προστασία.

Το παράδειγμα της αντιπλημμυρικής προστασίας είναι ένας πρακτικός τρόπος για να αντιληφθούμε ότι η φύση αποτελεί θεμέλιο της οικονομίας. Η παγιωμένη οικονομική επιστήμη αναγνωρίζει ως βασικούς παράγοντες της λειτουργίας της οικονομίας το οικονομικό κεφάλαιο, τους ανθρώπινους και τους φυσικούς πόρους. Οι «φυσικοί πόροι» είναι οι πρώτες ύλες και η γη που απαιτούνται για την παραγωγική διαδικασία. Δεν περιλαμβάνουν το φυσικό κεφάλαιο, δηλαδή τη φύση, τη βιοποικιλότητα, τα αγαθά και τις υπηρεσίες που παρέχουν.

Ίσως μας είναι κατανοητό ότι η τροφή, η στέγη, τα φάρμακα μας προέρχονται από τη φύση. Όμως η σχέση οικονομίας και φύσης δεν περιορίζεται στις προμηθευτικές της υπηρεσίες. Η συμβολή του κλάδου της μελισσοκομίας στην οικονομία, για παράδειγμα, δεν σταματάει στην προμήθεια του μελιού. Ο κλάδος προσφέρει όφελος στην Ελλάδα 15πλάσιο από τη συνολική αξία των προϊόντων της μελισσοκομίας. Οι μέλισσες με την επικονίαση συμβάλουν στη γεωργική παραγωγή. Περισσότερες από 150 καλλιέργειες στην Ευρώπη εξαρτώνται για την παραγωγή τους από τα έντομα!

Η αξία όμως που παρέχουν τα έντομα για να έχουμε τρόφιμα που καταναλώνουμε δεν είναι αναγνωρισμένη. Το φυσικό κεφάλαιο είναι οικονομικά «αόρατο». Οι υπηρεσίες που μας προσφέρει δεν εμπίπτουν σε συγκεκριμένη δομή αγοράς και άρα η προσφορά και η ζήτηση τους δεν μπορούν να εξισορροπηθούν από κάποιο μηχανισμό τιμών.

Δεν είναι απαραίτητο ούτε και θεμιτό να προσδώσουμε μια τιμή σε όλα. Η περίπτωση με τις πλημμύρες καταδεικνύει ότι υπάρχουν εναλλακτικοί τρόπο για να εκτιμήσουμε την αξία της φύσης. Ωστόσο, έχουν αναπτυχθεί διάφορες μέθοδοι εκτίμησης της «ατιμολόγητης» αξίας του φυσικού κεφαλαίου. Για παράδειγμα, η αξία των επικονιαστών στην Ευρώπη υπολογίζεται σε περίπου 22δις ευρώ ετησίως. Αντίστοιχα μπορούμε να εκτιμήσουμε το κόστος της απώλειας των ρυθμιστικών υπηρεσιών της φύσης. Ο ασφαλιστικός κλάδος το κάνει ήδη: Καταγράφει φυσικές καταστροφές και το ύψος των ζημιών. Τα δεδομένα φανερώνουν αύξηση στα συμβάντα φυσικών καταστροφών όπως πλημμύρες και αύξηση στο κόστος των ζημιών. μία από τις μεγαλύτερες εταιρείες αντασφαλίσεων στον κόσμο, η μunich Re, εκτιμά ότι εάν οι φυσικές καταστροφές συνεχιστούν με ρυθμό ίσο με εκείνον που σημειώθηκε κατά το 2ο μισό του 20ου αιώνα, το 2060 το κόστος των ζημιών θα υπερβεί σε ύψος το σύνολο του παγκόσμιου ΑΕΠ. Δεν χρειάζεται να σταθεί κανείς στα ακριβή νούμερα, αρκεί να αντιληφθούμε ότι η απώλεια του φυσικού περιβάλλοντος έχει οικονομικό κόστος και κοινωνικό αντίκτυπο.

Στον αντίποδα της λογικής των αποζημιώσεων είναι η επένδυση στη διατήρηση του φυσικού κεφαλαίου. Η πράξη αυτή είναι συμφέρουσα και έχει πολλά οφέλη. Αν διατηρήσουμε φυσικές πλημμυρικές εκτάσεις, πέρα από την αντιπλημμυρική προστασία, μπορούμε να δημιουργήσουμε χώρους αναψυχής αλλά και βιότοπους για διάφορα είδη. Οι απαραίτητες δράσης, άρα, δεν εξαντλούνται στις προστατευόμενες περιοχές, που αποτελούν πολύτιμο θύλακα του φυσικού κεφαλαίου, αλλά αφορούν στη διατήρηση του φυσικού περιβάλλοντος στο σύνολο του.

Ειδικά η Ελλάδα που σήμερα αναζητεί αναπτυξιακή προοπτική, έχει τη δυνατότητα να να αξιοποιήσει το φυσικό της θησαυροφυλάκιο. Εδώ και κάποιες δεκαετίες, ο κλάδος της δασοπονίας έχει ατονήσει και τεράστιες εκτάσεις παραμένουν χωρίς διαχείριση. Η αειφορική διαχείριση των δασών μπορεί να φέρει έσοδα στον ιδιωτικό και στον δημόσιο τομέα, να δημιουργήσει νέες θέσεις εργασίας, να στηρίξει κοινωνίες, να συνδυαστεί με βιώσιμη κτηνοτροφία και να βοηθήσει την ίδια τη φύση, καθώς θα μειωθούν οι κίνδυνοι (π.χ. πυρκαγιές) αλλά και θα δώσει ζωτικό χώρο σε είδη, όπως τα αρπακτικά πουλιά, που απειλούνται από την πύκνωση των δασών.
Η θάλασσα μας αποτελεί έναν άλλον σημαντικό πόλο ανάπτυξης για την χώρα. μέσα από μεθόδους βιώσιμης αλιείας μπορούν τα αλιεύματα να αποκτήσουν πρόσθετη αξία και να συνεισφέρουν ουσιαστικά στο εισόδημα των αλιέων. Παράλληλα, διατηρώντας υγιή τον αλιευτικό μας πλούτο και θέτοντας σωστούς κανόνες μπορούμε να δώσουμε ώθηση σε νέους τομείς τουρισμού όπως είναι ο καταδυτικός.

Αξιοποίηση δεν σημαίνει εκμετάλλευση. Αξιοποίηση σημαίνει κανόνες, όρια αλλά και ευκαιρίες. Σήμερα, πριν είναι αργά, πρέπει να μεριμνήσουμε για τη συστηματική και αποτελεσματική προστασία του φυσικού περιβάλλοντος και ειδικά την ορθή λειτουργία του συστήματος προστατευόμενων περιοχών. Να δρομολογήσουμε την χαρτογράφηση των υπηρεσιών των οικοσυστημάτων και την εκτίμηση της αξίας τους. Η ενσωμάτωση της προστασίας της βιοποικιλότητας σε όλους τους κλάδους της οικονομίας πρέπει να παγιωθεί. Πρέπει να δοθεί έμφαση στην αξιοποίηση διαθέσιμων πόρων και την θέσπιση κινήτρων και μηχανισμών που θα υποστηρίζουν επενδύσεις στο φυσικό κεφάλαιο, περιλαμβανομένων των φυσικών πράσινων υποδομών, την προώθηση οικονομικά και οικολογικά αποδοτικών επιχειρηματικών πρακτικών και καινοτόμων προϊόντων και την ανάδειξη βιώσιμων προτύπων κατανάλωσης και καθημερινότητας. Τελικά, η βιώσιμη αξιοποίηση του φυσικού κεφαλαίου πρέπει να αποτελέσει οριζόντια πολιτική προτεραιότητα, επιχειρηματική πρακτική και καθημερινό μέλημα. Τότε, θα έχουμε βάλει πλώρη για μια ζωντανή οικονομία.

Ιόλη Χριστοπούλου
PhD, Υπεύθυνη πολιτικής για το φυσικό περιβάλλον, WWF Ελλάς

Το κείμενο είναι προσαρμοσμένο από ομιλία στην ημερίδα του WWF Ελλάς «Ζωντανή ελληνική οικονομία, για το περιβάλλον και τον άνθρωπο», που πραγματοποιήθηκε στις 15 Οκτωβρίου, σε συνεργασία με το μέγαρο μουσικής, στο πλαίσιο των εκδηλώσεων του Megaron Plus.

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ