David Bollier: Πράσινη διακυβέρνηση: επανασχεδιάζοντας την προστασία της φύσης

PHOTO-18

PHOTO-18Συγγραφέας, ακτιβιστής, blogger και σύμβουλος που ασχολείται με τα Κοινά ως ένα νέο παράδειγμα για την οικονομία, την πολιτική και τον πολιτισμό.

Γνωρίζουμε για την κατασπατάληση των μη ανανεώσιμων πόρων, την αδιαφορία για πολύτιμα είδη ζωής και τη γενικότερη μόλυνση και υποβάθμιση ευαίσθητων οικοσυστημάτων τουλάχιστον από την έκδοση του Silent Spring της Rachel Carson. Για να το θέσουμε απλά, το κράτος και η αγορά, στο κυνήγι της εμπορικής ανάπτυξης και του κέρδους, απέτυχαν να εσωτερικεύσουν το περιβαλλοντικό και κοινωνικό κόστος των επιδιώξεών τους. Αμέλησαν τη λήψη μέτρων για τη συντήρηση ή αναπαραγωγή της καπιταλιστικής παραγωγής – μια κρίση που τώρα συμβολίζεται από την επιδείνωση της ατμόσφαιρας του πλανήτη.

Παρά το μέγεθος των προκλήσεων που αντιμετωπίζουμε, υπάρχουν αξιόπιστες οδοί προς τα μπροστά. Στο πρόσφατο βιβλίο μας, «Πράσινη διακυβέρνηση: οικολογική επιβίωση, ανθρώπινα δικαιώματα και ο νόμος των κοινών», προτείνουμε ένα νέο πρότυπο αποτελεσματικής και δίκαιης περιβαλλοντικής προστασίας βασισμένο στο νέο/παλιό παράδειγμα των κοινών και μια διευρυμένη κατανόηση των ανθρώπινων δικαιωμάτων. Το αποκαλούμε «πράσινη διακυβέρνηση». Βασίζεται στην ανασημασιοδότηση του ανθρώπινου δικαιώματος σε ένα καθαρό και υγιεινό περιβάλλον και τη σύγχρονη επανανακάλυψη του παλιού «ηλικιακά» παραδείγματος των κοινών.

Τα Κοινά ως μοντέλο διακυβέρνησης

Τα Κοινά (commons) είναι ένα καθεστώς διαχείρισης των πόρων που παίρνει αποστάσεις τόσο από την ατομική ιδιοκτησία όσο και από τον κρατικό έλεγχο. Είναι ένα σύστημα διακυβέρνησης που βασίζεται σε ρυθμίσεις κοινής ιδιοκτησίας που τείνουν να είναι αυτοοργανωμένες και υλοποιούνται με πολύπλοκους ιδιοσυγκρασιακούς τρόπους (το οποίο το διαχωρίζεται από τον κομμουνισμό, ένα καθετοποιημένο κεντρικά σχεδιασμένο μοντέλο διακυβέρνησης του οποίου η ιστορική καταγραφή υπήρξε απογοητευτική). Σήμερα τα Κοινά μπορούν να εντοπιστούν σε πολύ μεγάλη ποικιλία πηγών όπως το διαδίκτυο, τα δάση, τα ιχθυοτροφεία, οι πλατείες πόλεων, τα πανεπιστήμια και η ζωή στις κοινότητες.

Τα Κοινά κυριαρχούνται σε γενικές γραμμές από αυτό που αποκαλούμε εθιμικό δίκαιο – τους «ανεπίσημους» θεσμούς και διαδικασίες στους οποίους καταφεύγει μια κοινότητα για να διαχειριστεί τους πόρους της η ίδια και όσο γίνεται πιο δημοκρατικά. Ο κρατικός νόμος και η κρατική παρέμβαση μπορεί να θέτουν τα όρια εντός των οποίων το εθιμικό δίκαιο λειτουργεί, αλλά το κράτος δεν ελέγχει άμεσα την οργάνωση και τη διαχείριση των Κοινών.

Στην κλασική τους μορφή τα Κοινά λειτουργούν με ένα ημι-κυρίαρχο τρόπο, παρόμοιο με την αγορά ξεφεύγοντας όμως από τις συγκεντρωτικές εντολές του κράτους και τη λογική του κέρδους της αγοράς. Ενεργοποιώντας την αποκεντρωμένη συμμετοχή στη βάση, τα Κοινά μπορούν να αποτελέσουν σημαντικό όχημα για την εξασφάλιση του δικαιώματος στο περιβάλλον σε τοπικό, περιφερειακό, εθνικό και διεθνές επίπεδο. Το να κινηθούμε σε αυτή την κατεύθυνση όμως προϋποθέτει καινοτόμες νομικές διατάξεις και πολιτικές, θεσμούς και διαδικασίες ώστε τα Κοινά να αναγνωρισθούν και να υποστηριχθούν με τη νομική τους υπόσταση.

Επανασχεδιάζοντας τη διαχείριση των φυσικών πόρων

Στο βιβλίο μας αναφερόμαστε στο όραμά μας για επανασχεδιασμό της διακυβέρνησης και της διαχείρισης των φυσικών πόρων. Η θέση μας είναι ότι οι ανθρώπινες κοινωνίες δεν θα καταφέρουν να ξεπεράσουν τις αμέτρητες οικολογικές κρίσεις μόνο μέσα από καλύτερη πράσινη τεχνολογία ή μέσα από οικονομικές μεταρρυθμίσεις. Πρέπει να υιοθετήσουμε πρωτοπόρους διακυβέρνησης που επιτρέπουν και δίνουν κίνητρο στους ανθρώπους να αναπτύξουν ποιοτικά διαφορετικούς τύπους σχέσεων με τη φύση αλλά και μεταξύ τους. μια κοινωνική και οικονομική πολιτική που υμνεί τη μεγέθυνση και την υλική ανάπτυξη ως προϋπόθεση για οτιδήποτε άλλο είναι κυριολεκτικά αδιέξοδη.

Ένα πρακτικό παράδειγμα διακυβέρνησης

Πρέπει λοιπόν να καλλιεργήσουμε ένα πρακτικό παράδειγμα διακυβέρνησης που θα βασίζεται:
– Σε μια ηθική σεβασμού προς τη φύση, την αυτάρκεια, την αλληλεξάρτηση, τη συνυπευθυνότητα και την ισότητα ανάμεσα σε όλους.
– Σε μια λογική ολοκληρωμένης διεθνούς και τοπικής ιδιότητας του πολίτη που βασίζεται στη διαφάνεια και τη λογοδοσία σε όλες τις δραστηριότητες που επηρεάζουν την ακεραιότητα του περιβάλλοντος. Πιστεύουμε ότι μια οικολογική διακυβέρνηση βασισμένη στα Κοινά και τα δικαιώματα – ή αλλιώς μια πράσινη διακυβέρνηση – μπορεί να εξασφαλίσει αυτή την ηθική και τη λογική. Αν υλοποιηθεί σωστά, μπορεί να μας πάει πέρα από τη συμμαχία του νεοφιλελεύθερου κράτους με την αγορά, μια στενή συνεργασία που είναι κυρίαρχα υπεύθυνη για το τρέχον αποτυχημένο παράδειγμα οικολογικής διακυβέρνησης.

μύθοι που πρέπει να ξεπεραστούν

Για την ώρα, αυτή η προσπάθεια μετασχηματισμού μπλοκάρεται έντονα κι αυτό συμβαίνει κυρίως, επειδή κάθε σοβαρή προσπάθεια αλλαγής πρέπει να υπακούσει σε μια σειρά από ιερά και απαραβίαστα δόγματα – ότι δηλαδή ο νόμος είναι αποκλειστικά μια λειτουργία του κράτους, ότι οι αγορές και οι επιχειρήσεις είναι οι κινητήριες δυνάμεις παραγωγής αξίας και προόδου της ανθρωπότητας, ότι οι κυβερνήσεις γενικά παρεμποδίζουν την καινοτομία και την αποτελεσματικότητα, ότι η ιδιωτική συσσώρευση κεφαλαίου δεν πρέπει να περιορίζεται επ’ ουδενί, και πως οι καθημερινοί άνθρωποι έχουν πολύ λίγους εποικοδομητικούς ρόλους να ασκήσουν στην πολιτική οικονομία εκτός από τους ρόλους των καταναλωτών και ψηφοφόρων. Αυτές οι δομικές διαρθρώσεις που περιορίζουν το πεδίο αυτού που γίνεται αντιληπτό ως πιθανό και που υποστηρίζονται από πανίσχυρα οικονομικά και πολιτικά συμφέροντα, με τα πετρελαϊκά αλλά και όσα σχετίζονται με τον άνθρακα να είναι ίσως από τα πιο σημαντικά ανάμεσά τους.

Οι τάσεις για τα Κοινά ως λόγος για ελπίδα

Όμως υπάρχουν συγκεκριμένοι λόγοι για να διατηρούμε την ελπίδα μας. Επαναστατικές σχολές σκέψης στα οικονομικά και στα ανθρώπινα δικαιώματα μας δίνουν τη δυνατότητα να επεκτείνουμε την αίσθηση που έχουμε για το τι είναι εφικτό. Την ίδια στιγμή, ένα παγκόσμιο κίνημα για τα Κοινά αναδύεται σε διαφορετικές «αρένες» για να διεκδικήσει νέους ορισμούς της αξίας και να αμφισβητήσει τη σύγχρονη νεοφιλελεύθερη οικονομική και πολιτική τάξη.

Νέες λειτουργίες της διακυβέρνησης βασισμένες στα Κοινά χρησιμοποιούνται για τη διαχείριση των γεωργικών σπόρων, των υπόγειων υδάτων, των αστικών χώρων, για δημιουργικές εργασίες, για γνώση βασισμένη στις δυνατότητες του internet, αλλά και σε ένα ευρύ φάσμα φυσικών πόρων του οικοσυστήματος.

Αν τώρα κάποιος παρακολουθήσει τις τάσεις των Κοινών στην περιφέρεια της επικρατούσας πολιτικής οικονομίας, μπορεί να αρχίσει να διαβλέπει ένα συνεκτικό και συναρπαστικό νέο πρότυπο. Ένα πρότυπο που ασχολείται με πολλές και σοβαρές ελλείψεις των κεντρικών κυβερνήσεων (διαφθορά, έλλειψη διαφάνειας, ακαμψία, περιθωριοποίηση των πολιτών) και των συγκεντρωτικών αγορών (εξωτερίκευση του κόστους, απάτες, αμείλικτη οικονομική ανάπτυξη). Θεωρούμε τα αμέτρητα (παλαιά και νέα) καθεστώτα που βασίζονται στα Κοινά, ως τα δομικά στοιχεία για ένα νέο παράδειγμα αποτελεσματικής οικολογικής διακυβέρνησης.

μπορούν τα Κοινά να είναι η βάση για ευρύτερη αλλαγή συστήματος;

Είναι λογικό να αναρωτιέται κάποιος αν τα Κοινά –ιστορικά μικρής κλίμακας αποκεντρωμένα συστήματα- μπορούν να γίνουν οι βάσεις για μία μεγαλύτερη λύση στη μεγάλη κλίμακα. Εμείς πιστεύουμε πως μπορούν να γίνουν, εφόσον αναπτύξουμε μια νέα νομική και πολιτική αρχιτεκτονική που αναγνωρίζει και υποστηρίζει το φώλιασμα της εξουσίας και του ελέγχου σε διάφορα επίπεδα διακυβέρνησης (συχνά γνωστό με τον όρο «επικουρικότητα»).

Αλλά θα μπορούσαμε εύλογα να αντιστρέψουμε το ερώτημα: μπορεί μια λύση στη μεγάλη κλίμακα των «από πάνω» να πετύχει χωρίς προηγουμένως να υπάρχει πραγματική εμπλοκή με τα αποκεντρωμένα, συμμετοχικά, αυτοοργανωμένα συστήματα; Εμείς νομίζουμε πως όχι. Υπάρχει πάρα πολύ μεγάλη δυσαρέσκεια σε όλο τον κόσμο ενάντια στην κρατική εξουσία που βιώνεται ως απονομιμοποιημένη αλλά και στην πολλές φορές απλή ανικανότητα των κρατικών θεσμών να αντιμετωπίσουν την αποκεντρωμένη πολυπλοκότητα.

Και πιστεύουμε βαθιά πως το γενικό πλαίσιο και η συζήτηση για την πράσινη διακυβέρνηση θα μπορούσε να ανοίξει μερικά συναρπαστικά μονοπάτια – οικονομικά, κοινωνικά και πολιτιστικά – για τον κοινωνικό μετασχηματισμό.

μετάφραση-επιμέλεια:
Δημήτρης Τσέκερης,
Πέτρος Mαρκόπουλος

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ