Saskia Sassen: Η υφαρπαγή της γης σήµερα

Τρέφοντας την αποσυναρµολόγηση της εθνικής επικράτειας

ladri-di-terreno-L-p0Gw-FΗ Saskia Sassen είναι καθηγήτρια Κοινωνιολογίας στο πανεπιστήµιο Κολούµπια της Ν. Υόρκης. Το κείµενο αποτελεί µετάφραση αποσπασµάτων από το άρθρο: Sassen Saskia (2013), Land grabs today: feeding the disassembling of national territory, Globalizations, Vol.10, No.1, p.25-46, αφορά στο φαινόµενο της υφαρπαγής τεράστιων εκτάσεων γης (land grabbing) στις χώρες του Νότου και κρίθηκε χρήσιµο για να κατανοήσουµε τους µηχανισµούς υφαρπαγής δηµόσιας και ιδιωτικής γης που δροµολογούνται και στη χώρα µας.

Επανατοποθετώντας το έδαφος στον παγκόσµιο καταµερισµό λειτουργιών

[…] Η πρακτική της απόκτησης γης στις χώρες του Νότου από ξένες κυβερνήσεις, ξένες εταιρείες και διεθνείς επενδυτές βρίσκεται τα τελευταία χρόνια σε µία νέα φάση. Δεν είναι η πρώτη φορά που αυτό συµβαίνει στη σύγχρονη εποχή: πρόκειται για µια επαναλαµβανόµενη δυναµική που τείνει να αποτελέσει τµήµα των ανακατατάξεων στις σύγχρονες παγκόσµιες «αυτοκρατορίες». Η απόκτηση ορυχείων από την Κίνα στην Αφρική συνδέεται µε την ανάδειξη της πρώτης σε παγκόσµια δύναµη. Η Βρετανία, η Γαλλία, οι ΗΠΑ κ.ά. έχουν κάνει το ίδιο στις πρώτες φάσεις της παγκόσµιας κυριαρχίας τους και σε πολλές περιπτώσεις έχουν αποκτήσει τεράστιες εκτάσεις γης σε ξένες χώρες για πολλούς αιώνες. Αλλά η κάθε φάση έχει τις ιδιαιτερότητές της. Ένα κεντρικό σηµείο της τρέχουσας περιόδου είναι ότι, σε αντίθεση µε τις παλιότερες αυτοκρατορίες, σήµερα ο κόσµος αποτελείται κυρίως από έθνη-κράτη που αναγνωρίζονται ως κυρίαρχα, ανεξάρτητα από το πόσο αδύνατη είναι σε πολλές περιπτώσεις αυτή η κυριαρχική δύναµη. Αντί της παλιότερης βίαιης υφαρπαγής, ο µηχανισµός σήµερα είναι οι ξένες άµεσες επενδύσεις ή η άµεση αγορά / µίσθωση γης. Στους αγοραστές περιλαµβάνονται κυβερνήσεις, ταµεία διαχείρισης δηµόσιου πλούτου (sovereign wealth funds), ξένες εταιρείες, επενδυτικές τράπεζες ή συνδυασµός των παραπάνω. […]

Παρότι η εκτίναξη της ζήτησης τροφίµων και των τιµών είναι σαφώς ένας βασικός παράγοντας για αυτή τη νέα φάση απόκτησης εδαφών, οι περισσότερες περιπτώσεις αφορούν σε βιοκαύσιµα. Διασταυρωµένα στοιχεία από τη βάση δεδοµένων Land Matrix1 δείχνουν ότι η παραγωγή βιοκαυσίµων αφορά στο 40% των περιπτώσεων. Αντίστοιχα, η καλλιέργεια τροφίµων αντιστοιχεί στο 25% των επιβεβαιωµένων συµφωνιών και ακολουθούν η ζωική παραγωγή µε 3% και άλλες µη-διατροφικές καλλιέργειες µε 5%. Οι καλλιέργειες δηλαδή αντιστοιχούν στο 73% των περιπτώσεων. Το υπόλοιπο 27% των εδαφών που αποκτήθηκαν είναι για δασοκοµία, δέσµευση άνθρακα, εξόρυξη ορυκτών, βιοµηχανία και τουρισµό.

Ένα δεύτερο βασικό σηµείο είναι η µαζική απόκτηση γης ξένων συµφερόντων στην Αφρική. Από τις δηµοσιοποιηµένες συµφωνίες, 948 περιπτώσεις µε συνολικά 1.340 εκατ. στρ. βρίσκονται στην Αφρική, από τα οποία 340 εκατ. στρ. είναι διασταυρωµένα. Αντίστοιχα στην Ασία αναφέρονται 430 εκατ. στρ. (από τα οποία 290 εκατ. στρ. είναι διασταυρωµένα) και 190 εκατ. στρ. στη Λατινική Αµερική (από τα οποία 60 εκατ. στρ. είναι διασταυρωµένα). Τα υπόλοιπα (54 εκατ. στρ. µε 16 εκατ. στρ. από αυτά διασταυρωµένα) βρίσκονται σε άλλες περιοχές, ιδιαίτερα στην Ανατολική Ευρώπη και την Ωκεανία.

Μερικά παραδείγµατα θα αναδείξουν το εύρος των αγοραστών και των τοποθεσιών. Η Αφρική είναι ο κύριος προορισµός της αγοράς γης. Η Νότια Κορέα έχει υπογράψει συµφωνίες για 6.900.000 στρ. και τα Ηνωµένα Αραβικά Εµιράτα (ΗΑΕ) για 4.000.000 στρ., και οι δυο τους στο Σουδάν. Σαουδάραβες επενδυτές ξοδεύουν 100 εκατ. δολάρια για παραγωγή σιταριού, κριθαριού και ρυζιού σε γη µισθωµένη από την κυβέρνηση της Αιθιοπίας. Έχουν µάλιστα πολλές φοροαπαλλαγές και εξάγουν τη συγκοµιδή πίσω στη Σαουδική Αραβία. Η Κίνα έχει εξασφαλίσει το δικαίωµα καλλιέργειας φοινικελαίου για βιοκαύσιµο σε 28 εκατ. στρ. στο Κονγκό για να δηµιουργήσει τη µεγαλύτερη φυτεία κοκκοφοίνικα στον κόσµο και παράλληλα διαπραγµατεύεται την παραγωγή βιοκαυσίµων σε 20 εκατ. στρ. στη Ζάµπια. Ίσως λιγότερο γνωστές από την περίπτωση της Αφρικής είναι οι ιδιωτικοποιήσεις γης στην επικράτεια της πρώην Σοβιετικής Ένωσης, ιδιαίτερα στη Ρωσία και την Ουκρανία, που επίσης γίνονται αντικείµενο για πολλές ξένες αγορές. Μόνο το 2008 µία σουηδική εταιρεία, η Alpcot Agro, αγόρασε 1.280.000 εκατ. στρ. στη Ρωσία, ενώ η νοτιοκορεάτικη Hyundai Heavy Industries πλήρωσε 6,5 εκατ. δολάρια για το πλειοψηφικό µερίδιο της Khorol Zerno, εταιρείας που κατέχει 100.000 στρ. στη Σιβηρία. […] Επίσης λιγότερο προβεβληµένο από την περίπτωση της Αφρικής είναι ότι το Πακιστάν προσφέρει 5 εκατ. στρ. γης σε επενδυτές από τον Κόλπο, µε την υπόσχεση της παροχής δυνάµεων ασφαλείας 100.000 ατόµων για την προστασία της γης. […]

Η απόκτηση γης ως κοµµάτι µιας ευρύτερης ιστορίας

Ο τελικός συνδυασµός των υλικών πρακτικών που υποστηρίζει αυτές τις αγορές γης παρουσιάζει µεγάλη ποικιλία ανάλογα µε το πώς προβλέπεται να χρησιµοποιηθεί η γη. Αυτές οι υλικές πρακτικές µε ενδιαφέρουν: µετατρέπουν την κυρίαρχη εθνική επικράτεια σε µια πολύ πιο στοιχειώδη κατάσταση, σε γη για επικαρπία. Αυτή η διαδικασία φέρνει µαζί της την απαξίωση των κυβερνήσεων που πουλούν ή εκµισθώνουν τη γη. Εκδιώκει αγρότες, βιοτέχνες και χωρικούς και αφανίζει περιοχές αγροτικής παραγωγής και µικροκαλλιεργητών, υποβαθµίζοντας ουσιαστικά τη σηµασία της ιδιότητας του πολίτη για τον τοπικό πληθυσµό. Και όταν πια δεν υπάρχουν µόνιµοι κάτοικοι, οι πρακτικές αυτές περιλαµβάνουν χρήσεις που µολύνουν το νερό, τον αέρα και τη γη. Τέτοιες πρακτικές ανασυστήνουν τελικά τµήµατα της εθνικής επικράτειας.

Αυτές οι επενδύσεις σε γη έχουν παραγκωνίσει επενδύσεις στη µαζική βιοµηχανική παραγωγή και άλλους τοµείς που µπορούν να δηµιουργήσουν καλές θέσεις εργασίας και να τροφοδοτήσουν την ανάπτυξη µίας µεσαίας τάξης. Και αυτό συνέβη σε µία περίοδο όπου αρκετές χώρες του Νότου σηµείωναν σηµαντική ανάπτυξη της µαζικής παραγωγής και όπου µεγάλο µέρος των ξένων άµεσων επενδύσεων ήταν σε αυτόν τον τοµέα. Αυτό είναι το είδος της ανάπτυξης που µπορεί να συµβάλλει στη δηµιουργία µίας µεσαίας τάξης και µίας ισχυρής εργατικής τάξης. Εξετάζοντας µόνο την Αφρική για παράδειγµα, τα στοιχεία δείχνουν µία απότοµη µείωση στις ξένες άµεσες επενδύσεις στη βιοµηχανία. Η Νότια Αφρική και η Νιγηρία, οι δύο σηµαντικότεροι υποδοχείς ξένων άµεσων επενδύσεων µε 37% του συνόλου στην Αφρική το 2006, σηµειώνουν κατακόρυφη άνοδο στις ξένες άµεσες επενδύσεις στον πρωτογενή τοµέα και κατακόρυφη πτώση στη βιοµηχανία. Ειδικά στη Νιγηρία, όπου οι ξένες επενδύσεις σε πετρέλαιο είναι βασικός παράγοντας, η συµµετοχή του πρωτογενούς τοµέα σε ξένες άµεσες επενδύσεις ήταν 75% το 2005, από 43% το 1990. Σε άλλες αφρικανικές χώρες σηµειώνονται παρόµοιες αλλαγές. Ακόµα και στη Μαδαγασκάρη, µία από τις λίγες χώρες όπου ξένες άµεσες επενδύσεις στη βιοµηχανία άρχισαν να αυξάνονται µόλις από τη δεκαετία του 1990, αυτή η άνοδος ήταν αρκετά πιο περιορισµένη από την άνοδο του πρωτογενούς τοµέα. Συνολικά, η τρέχουσα φάση απόκτησης γης συρρικνώνει τις επενδύσεις στη βιοµηχανία.

Προετοιµάζοντας το έδαφος για την αγορά γης από ξένους: To χρέος ως καθεστώς πειθάρχησης

[…] Σήµερα, αυτό που µετράει επίσης είναι ότι η ραγδαία αύξηση [των ξένων αγορών σε γη που καταγράφεται από το 2006 και µετά] συµβαίνει σε ένα διακρατικό σύστηµα που βασίζεται στην κυρίαρχη εξουσία του κράτους πάνω στην επικράτειά του. Με άλλα λόγια, υπάρχουν εµπόδια που δεν υπήρχαν σε προηγούµενες φάσεις των σύγχρονων «αυτοκρατοριών». Ακόµα κι αν αυτή η εξουσία είναι µονάχα τυπική για πολλές χώρες, κάνει τη διασυνοριακή απόκτηση γης µια διαφορετικού τύπου συναλλαγή απ’ ό,τι ήταν παλιότερα. Θα σας δώσω δύο στοιχεία που βρίσκονται σε αντίθεση µε τις παλιότερες φάσεις. Το πρώτο είναι το βάρος των διεθνώς αναγνωρισµένων τύπων συµβάσεων και το άλλο είναι η τεράστια ποικιλία αυτών που αποκτούν γη. Πρόκειται για εµπόδια που περιορίζουν τις διευκολύνσεις για την απόκτηση γης από ξένους.

Η εµπειρική διάσταση που αναπτύσσουµε εδώ αφορά αφενός στα προγράµµατα αναδιάρθρωσης του ΔΝΤ και της Παγκόσµιας Τράπεζας και αφέτερου στη συµβολή τους στον επαναπροσδιορισµό του καθεστώτος της γης για την είσοδό της στους νέους παγκόσµιους επιχειρηµατικούς κύκλους. Η άµεση και έµµεση εκδίωξη πληθυσµών και η αποσταθεροποίηση µεγάλου αριθµού κυβερνήσεων των χωρών του Νότου µέσω της αναδιάρθρωσης του χρέους αποτέλεσαν βασικούς µηχανισµούς σε αυτή τη διαδικασία. […]

Τα προγράµµατα αναδιάρθρωσης του ΔΝΤ και της Παγκόσµιας Τράπεζας προετοίµασαν το έδαφος για τη συστηµική εµβάθυνση του ύστερου/ανεπτυγµένου καπιταλισµού. Συµφωνώ µε την ευρέως γνωστή κριτική στα προγράµµατα αναδιάρθρωσης. Αλλά εδώ θα ήθελα να επικεντρωθώ σε κάτι που έχει γίνει λιγότερο αντιληπτό. Τα συχνά καταστροφικά κοινωνικό-οικονοµικά αποτελέσµατα αυτών των προγραµµάτων προετοίµασαν το έδαφος για τη διευκόλυνση των διαδικασιών µε τις οποίες ξένοι αγοραστές µπορούν να αποκτήσουν γη –πέρα από υποδοµές όπως αποκρατικοποιηµένες εταιρείες, το νερό και άλλες δηµόσιες υπηρεσίες– σε πολλές από τις χώρες που υπόκεινται σε προγράµµατα αναδιάρθρωσης του ΔΝΤ και της Παγκόσµιας Τράπεζας. Υπάρχουν (τουλάχιστον) δύο διαδροµές από τις οποίες µπορούµε να αναγνωρίσουµε αυτό το πέρασµα. Η πρώτη είναι το καθεστώς χρέους ως παράγοντας που συµβάλει στην αποδυνάµωση και τη φτωχοποίηση των εθνικών κυβερνήσεων σε µεγάλο µέρος των χωρών του Νότου, γεγονός που συχνά αποτέλεσε µε τη σειρά του έναν παράγοντα ενίσχυσης της ακραίας διαφθοράς των κυβερνήσεων και της αδιαφορίας για την ευηµερία του έθνους σε πολλές χώρες πλούσιες σε πόρους. Η άλλη είναι το καθεστώς χρέους ως ένα ισχυρό και «νοµιµοποιητικό» σηµείο εισόδου (από το ΔΝΤ, την Παγκόσµια Τράπεζα και πολλούς άλλους διεθνείς οργανισµούς) στα κυρίαρχα εθνικά κράτη, πράγµα που µε τη σειρά του επέτρεψε την εκτεταµένη πειθάρχηση ώστε να τίθεται σε προτεραιότητα η αποπληρωµή του εξωτερικού χρέους σε βάρος εθνικών αναγκών, όπως η παιδεία και η υγεία. Για να το θέσω ωµά, είναι ευκολότερο για τις πλούσιες ξένες κυβερνήσεις, τα ταµεία διαχείρισης δηµόσιου πλούτου και τους εταιρικούς επενδυτές να αγοράσουν τεράστιες εκτάσεις γης στην Υποσαχάρια Αφρική και σε τµήµατα της Λατινικής Αµερικής και της Ασίας αν έχουν να κάνουν µε αποδυναµωµένες και/ή διεφθαρµένες κυβερνήσεις που λειτουργούν σαν «µεσάζοντες» και έναν πληθυσµό που έχει αποµείνει µε πολύ µικρή ή καθόλου πολιτική εκπροσώπηση στην κυβέρνηση.

Το χρέος και τα προβλήµατα εξυπηρέτησής του αποτελούν εδώ και καιρό συστηµικό χαρακτηριστικό του αναπτυσσόµενου κόσµου. Αλλά είναι περισσότερο οι ιδιαίτερες µορφές του χρέους όπως προκύπτει µετά τη διαπραγµάτευση µε το ΔΝΤ που µε απασχολούν εδώ, παρά το ίδιο το χρέος. Επιπλέον, η σταδιακή καταστροφή των παραδοσιακών οικονοµιών προετοίµασε κυριολεκτικά το έδαφος για την κάλυψη ορισµένων νέων αναγκών του ύστερου/ανεπτυγµένου καπιταλισµού, κυρίως της ζήτησης γης για τροφή και καύσιµα και της πρόσβασης σε νερό, µέταλλα και ορυκτά. Παρόλο που όλα αυτά έχουν συµβεί και στο παρελθόν, η άποψή µου είναι ότι τώρα γίνονται µέρος µιας νέας οργανωτικής λογικής που αλλάζει το σθένος τους και τα αποτελέσµατά τους στο µακρο-επίπεδο. […]

Κλείνοντας…

Εστιάζοντας στην αντιπαράθεση µεταξύ της επίσηµης κυρίαρχης εξουσίας και των αυξανόµενων ξένων αγορών σε γη οδηγούµαστε σε δύο θεωρητικά ζητήµατα που µπορούν εύκολα να παρακαµφθούν εάν απλά σταθούµε στην ασυµµετρία δυνάµεων µεταξύ όσων αποκτούν γη και των χωρών υποδοχής.

Το πρώτο από αυτά είναι το ξεσκέπασµα του καταστροφικού ρόλου των αναδιαρθρώσεων του ΔΝΤ και της Παγκόσµιας Τράπεζας –που µάλιστα ενισχύθηκαν από τους κανόνες του ΠΟΕ– στην αποδυνάµωση των οικονοµιών, της κοινωνικής ανάπτυξης και των κυβερνήσεων των χωρών όπου εφαρµόζονται τα σχετικά προγράµµατα. Στην πραγµατικότητα πρόκειται για ένα ευρύτερο σύστηµα τάσεων και συνθηκών που διευκόλυνε τη µαζική απόκτηση γης που εκδηλώνεται µετά το 2006. Όµως οι αναδιαρθρώσεις του ΔΝΤ και της Παγκόσµιας Τράπεζας προετοίµασαν το έδαφος για την απότοµη αύξηση των αγορών σε γη, τη σχετική διευκόλυνση σύναψης συµφωνιών και την ταχύτατη αύξηση της ποικιλοµορφίας αυτών που αποκτούν τη γη.

Το άλλο ζήτηµα είναι ο επαναπροσδιορισµός της εθνικής επικράτειας ως αποτέλεσµα της κατακόρυφης αύξησης της κατοχής γης από ξένους. Η εθνική επικράτεια δεν είναι απλά γη. Η κατοχή γης από ξένους περιλαµβάνει τεράστιες εκτάσεις της εθνικής επικράτειας στις οποίες υπάρχουν χωριά, µικρές γεωργικές εκµεταλλεύσεις, περιοχές αγροτικής παραγωγής και δρώντες που δηµιουργούν αυτές τις οικονοµίες και τις αναπαράγουν – είτε αυτό αναγνωρίζεται από το κράτος, είτε όχι. Ένα µεγάλο µέρος αυτού του πολιτικο-δοµικού συµπλέγµατος εκδιώκεται σήµερα από αυτές τις εκτάσεις εξαιτίας της αγοράς της γης από ξένους. Τραβώντας το λίγο παραπέρα, µπορούµε να αναρωτηθούµε για το τι είναι τελικά η ιδιότητα του πολίτη όταν η εθνική επικράτεια υποβαθµίζεται σε γη ξένης ιδιοκτησίας για φυτείες και όλα τα υπόλοιπα (χλωρίδα, πανίδα, χωριά, µικροϊδιοκτήτες, κτλ) εκδιώκονται.

Συνολικά, αυτές οι µεγάλης κλίµακας αγορές σε γη συµβάλλουν στην παραγωγή ενός παγκόσµιου επιχειρησιακού χώρου που είναι µερικώς µόνο ενσωµατωµένος στις εθνικές επικράτειες. Αυτό παράγει µία σχετική αποεθνικοποίηση βαθιά µέσα στα έθνη-κράτη, µία δοµική τρύπα στον ιστό της εθνικής επικράτειας. Αντιλαµβάνοµαι την απόκτηση γης από ξένους σαν µία από τις πολλές διαδικασίες που αποσυνθέτουν την εθνική επικράτεια. Δηµιουργείται µία νέα οργανωτική λογική που αποσυνδέεται από το έθνος κράτος, παρότι λειτουργεί βαθιά µέσα στην εθνική επικράτεια. Επιπλέον, σε αυτό το πλαίσιο, η απόκτηση γης από ξένους λειτουργεί συχνά σε βάρος των συµφερόντων, όχι µόνο της πλειοψηφίας του λαού µιας χώρας, αλλά και των εγχώριων κεφαλαίων. Είναι σηµαντικό να σηµειώσουµε βέβαια ότι τέτοιες λογικές αποεθνικοποίησης µπορούν επίσης να είναι θετικές, ιδιαίτερα όταν αφορούν συµβάσεις για τα ανθρώπινα δικαιώµατα και την περιβαλλοντική βιωσιµότητα. Αλλά αυτά είναι ακόµα αδύναµα και αναποτελεσµατικά. […]

1. ΣτΜ: To Land Matrix είναι µία παγκόσµια βάση δεδοµένων σχετικά µε την αγορά γης. www.landmatrix.org

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ-ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ

Φερενίκη Βαταβάλη

Ορέστης Κολοκούρης

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ