Καµπανία: η χωματερή της Ιταλίας

Ο Salvatore Paolo De Rosa είναι Ιταλός, διδακτορικός ερευνητής Πολιτικής Οικολογίας στο τµήµα Ανθρωπογεωγραφίας, του πανεπιστηµίου του Λουντ της Σουηδίας, και µέλος του Ευρωπαϊκού Δικτύου Πολιτικής Οικολογίας – ENTITLE. Μαζί του συνοµιλούµε για το τεράστιο και διαχρονικό θέµα της διαχείρισης των απορριµµάτων στην περιοχή της Καµπανίας της Ιταλίας καθώς και για τη χωροκοινωνική σύγκρουση στην περιοχή, τα οποία µελετά εδώ και πολύ καιρό.

PHOTO-18Γνωρίζουµε ότι εδώ και πολλά χρόνια η περιοχή της Καµπανίας µετατράπηκε σε χωµατερή της Ιταλίας. Πώς ξεκίνησε όλο αυτό;

Η περιοχή της Καµπανίας είναι αυτή που υπέφερε περισσότερο από τη συσσώρευση των απορριµµάτων στην Ιταλία και ειδικά το βόρειο µέρος της: πρόκειται για µια πεδιάδα ανάµεσα στις επαρχίες της Νάπολι και της Καζέρτα, µε έκταση 3.800 τετραγωνικά χιλιόµετρα και 4 εκατοµµύρια κατοίκους. Η περιοχή αυτή ήταν γνωστή στο παρελθόν ως «Campania Felix», ευτυχισµένη Καµπανία, λόγω της γονιµότητας του εδάφους και της ποιότητας της σοδειάς. Η µετατροπή της περιοχής σε κάδο απορριµµάτων ήταν µια αργή διαδικασία, η σταδιακή δηµιουργία ενός αποικισµού αποβλήτων, που υλοποιήθηκε µέσα από την «έκτακτη αντιµετώπιση των αστικών αποβλήτων» των ετών 1994-2009 και την παράνοµη απόρριψη επικίνδυνων αποβλήτων, από τις αρχές της δεκαετίας του 90 µέχρι σήµερα. Ωστόσο οι ρίζες του προβλήµατος εντοπίζονται πολύ βαθύτερα, στον τρόπο οικονοµικής ανάπτυξης και αστικοποίησης της περιοχής τα τελευταία 60 χρόνια. Ο χωρικός σχεδιασµός διαµορφώθηκε ανεµπόδιστα από πρωτοβουλίες και επιλογές οικονοµικών ελίτ µε ισχυρούς πολιτικούς δεσµούς, ακόµα και µε συµµορίες της µαφίας που παρουσιάζονται ως «ένοπλοι επιχειρηµατίες». Σε αυτό το πλαίσιο, οι ροές σκουπιδιών προς την Καµπανία αποτέλεσαν όχι µόνο µια κοινωνική και περιβαλλοντική καταστροφή για τους πολλούς, αλλά και µια τεράστια ευκαιρία για κέρδη για τους λίγους.

Ποιος ο ρόλος του κράτους σε αυτή τη διαδικασία όλα αυτά τα χρόνια;

Κατά τη διάρκεια της «έκτακτης αντιµετώπισης των αποβλήτων», η κυβέρνηση ανέθεσε τον κύκλο αστικών αποβλήτων, σε µια ιδιωτική εταιρεία. Το πρόγραµµα αυτό προέβλεπε την επεξεργασία ολόκληρου του όγκου των αποβλήτων σε επτά εργοστάσια καύσης και την κατασκευή δύο εργοστασίων παραγωγής ενέργειας από απόβλητα. Στην εταιρεία δόθηκαν πολύ ευνοϊκοί όροι: το δικαίωµα να συσσωρεύει όγκο σκουπιδιών και η δυνατότητα να επιλέξει τις περιοχές που θα τοποθετηθούν οι εγκαταστάσεις επεξεργασίας χωρίς δηµόσια διαβούλευση. Τα στοιχεία αυτά είναι µεγάλης σηµασίας για την κατανόηση της συνεχιζόµενης πληµµύρας σκουπιδιών στους δρόµους και την κοινωνική αναταραχή ενάντια στην κυβέρνηση. Πράγµατι το συµφέρον της εταιρείας να συσσωρεύσει όσο δυνατόν περισσότερα απορρίµµατα είχε ως αποτέλεσµα να «µπουκώσει» ο κύκλος αποβλήτων και κατά συνέπεια την ανάγκη να δηµιουργηθούν νέοι χώροι αποθήκευσης αποβλήτων. Για την εταιρεία, περισσότερα σκουπίδια προς καύση σήµαιναν περισσότερα κέρδη, χάρη στις κρατικές επιχορηγήσεις για την παραγωγή ενέργειας. Παράλληλα, ενώ οι σωροί απορριµµάτων διογκώνονταν, ένα δίκτυο βιοµηχάνων, αξιωµατούχων του κράτους και νονών της µαφίας γέµιζε ο,τι διαθέσιµο χώρο έβρισκε µε επικίνδυνα υλικά. Σύµφωνα µε έρευνες της αστυνοµίας, από τη δεκαετία του 90, φτάνουν στην Καµπανία κάθε χρόνο εκατοµµύρια τόνοι επικίνδυνων αποβλήτων από τη βόρεια Ιταλία και την Ευρώπη και πετιούνται χωρίς την παραµικρή περιβαλλοντική πρόβλεψη. Σε αυτή την παράνοµη δραστηριότητα , η επιθυµία των βιοµηχανιών να ξεφορτωθούν τα παραπροϊόντα των δραστηριοτήτων τους σε χαµηλότερο κόστος διαπλέχθηκε µε την αρπακτική οικονοµική συµπεριφορά εγκληµατικών οργανώσεων. Αυτή η ανεξέλεγκτη απόθεση απορριµµάτων είχε ως αποτέλεσµα τόσο νόµιµες όσο και παράνοµες επιχειρήσεις να κοινωνικοποιήσουν τα κόστη της παραγωγής ενώ κρατούσαν ιδιωτικά τα κέρδη.

Γνωρίζουµε επίσης ότι υπάρχει µια σύνδεση µεταξύ της απόρριψης αστικών αποβλήτων και της παράνοµης απόρριψης τοξικών. Αληθεύει;

Οι έρευνες της αστυνοµίας έδειξαν ότι η έκτακτη αντιµετώπιση των αστικών απορριµµάτων ευνόησε κάποιους από τους βασικούς «παίχτες» στην παράνοµη διακίνηση τοξικών αποβλήτων. Νόµιµοι κάτοχοι ΧΥΤΑ µπορούσαν να δέχονται στις εγκαταστάσεις τους παράνοµα επικίνδυνα υλικά ενώ είχαν συµφωνίες µε την κυβέρνηση για την υποδοχή αστικών αποβλήτων σε περιπτώσεις έκτακτης ανάγκης. Με αυτό τον τρόπο κερδοσκοπούσαν διπλά. Εποµένως οι κρατικοί θεσµοί φέρουν µεγάλη ευθύνη για την υποβάθµιση του οικοσυστήµατος της Καµπανία. Το βασικό τους µέληµα ήταν να ευνοούν ξεδιάντροπα τα ιδιωτικά συµφέροντα έναντι των συλλογικών. Η απόφαση να παρέχονται επιχορηγήσεις για την ενέργεια που παραγόταν από την καύση σκουπιδιών αποδείχτηκε πως ήταν ο βασικός λόγος για την προσπάθεια της εταιρείας να συσσωρεύσει όσο δυνατόν περισσότερα σκουπίδια ήταν δυνατόν. Από την άλλη, οι διαρκείς παρεκκλίσεις από το κοινό δίκαιο άνοιξαν το δρόµο για την υπόβάθµιση της Καµπανίας.

Από την άλλη πλευρά όµως έχουµε ένα πολύ δυνατό κίνηµα από τη βάση της κοινωνίας. Ποια είναι τα αιτήµατα, οι πρακτικές του, οι κοινωνικές συµµαχίες του και πως τις έχτισε;

Οι πολίτες σε επίπεδο βάσης οργανώθηκαν σε επιτροπές και ενώσεις αρχικά ως τοπικές πρωτοβουλίες για να υπερασπιστούν τις ζωές τους. Αυτοί οι άνρθωποι προέρχονται από τους δήµους που βρέθηκαν στο επίκεντρο των κυβερνητικών σχεδίων για τη διαχείριση των απορριµµάτων και ζουν σε περιοχές που επηρεάζονται από την παράνοµη απόρριψη. Σπάνια αποκαλούν τους εαυτούς τους οικολόγους: οι απειλές για το περιβάλλον γίνονται αντιληπτές περισσότερο ως προσωπικό ζήτηµα που αφορά το δικαίωµα στην υγεία και την ασφαλή ζωή. Με το χρόνο, επιτροπές που δηµιουργήθηκαν για µια απλή διαµαρτυρία έγιναν µόνιµα πολιτικά υποκείµενα, βελτιώνοντας τη σχέση τους µε άλλα κινήµατα που υπερασπίζονταν και αυτά τις περιοχές τους. Σήµερα όλα τα τοπικά κινήµατα της Καµπανίας προσπαθούν να συνενωθούν σε ένα κοινωνικό κίνηµα. Οι βασικές τους διεκδικήσεις είναι το αίτηµα για πραγµατική δηµοκρατία, η συµµετοχή των κοινοτήτων στις διαπραγµατεύσεις που αφορούν τη ζωή τους, µια πολιτική και οικονοµική στροφή σε πολιτικές µείωσης των αποβλήτων και διάθεση οικονοµικών πόρων για την παροχή πρωτοβάθµιας πρόληψης καθώς και η αποκατάσταση της γης κάτω από λαϊκό έλεγχο.

Εποµένως στην Καµπανία έχουµε αυτό που αποκαλούµε «πόλεµος για τα σκουπίδια». Αυτή η ιδιάζουσα κατάσταση και ιδιαίτερα οι πρωτοβουλίες από τα κάτω αλλάζουν το τοπίο στην πολιτική; Αν ναι, µε ποιον τρόπο;

Τα κοινωνικά κινήµατα της Καµπανίας βρίσκονται στην πρώτη γραµµή της παγκόσµιας σύγκρουσης µεταξύ της οικονοµικής επεκτατικότητας και της κοινωνικής-περιβαλλοντικής βιωσιµότητας. Πέρα από τη χρηση παραδοσιακών µέσων πολτικής δράσης, οι ακτιβιστές της Καµπανίας αναπτύσσουν µια νέα πολιτική που κινείται από την υπεράσπιση των ζωών τους µέχρι την υλική και συµβολική επανοικειοποίηση του εδάφους. Μαθαίνοντας την αλληλεπίδραση µεταξύ των οικολογικών, πολιτικών και οικονοµικών διαστάσεων της κοινωνίας τα χρόνια του «πολέµου για τα σκουπίδια», τα κοινωνικά κινήµατα αντιλήφθηκαν την ανάγκη να θέσουν υπό έλεγχο τη µορφή της ανάπτυξης της περιοχής τους σε αντίθεση µε ότι επιβάλουν οι καπιταλιστικές σχέσεις στην τοπική κοινότητα. Τοποθετώντας τα κοινά αγαθά ως φράγµα στην περαιτέρω εκµετάλευση, παλέυουν ενάντια στη µόλυνση που προκαλούν τα απορρίµµατα ιδρύοντας κοινωνικούς συνεταιρισµούς και κινηµατικές πρωτοβουλίες, χτίζοντας θεσµούς που λειτουργούν από τα κάτω. Διαδικασίες που το κράτος δεν µπροεί πια να αγνοεί.

Τη συνέντευξη πήρε
ο Γιώργος Βελεγράκης.
Μετάφραση: Πέτρος Μαρκόπουλος

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ