μαθήματα ενός «αντικαπιταλιστή» καπιταλιστή

Είναι δύσκολο να κάνεις μια κριτική και αντικαπιταλιστική σύνοψη της κυβέρνησης του Έβο Μοράλες, που να μην εκφράζει την επιταχυνόμενη, μπερδεμένη κι απογοητευτική στροφή του απ’ τις αρχικές του φιλοδοξίες για κοινωνική αλλαγή προς έναν νέο σθεναρό αστικό πολιτικό σχεδιασμό, που είναι βαθιά καπιταλιστικός και αφήνει απ’ έξω τον ιθαγενικό κόσμο. Πώς είναι δυνατόν αυτό, όταν μιλάμε για έναν απ’ τους πιο δημοφιλείς και αντικαπιταλιστές ηγέτες της Νότιας Αμερικής; Ας το δούμε.

Αυτή θα είναι η τρίτη στη σειρά θητεία της κυβέρνησης του Μοράλες, που ξεκίνησε το 2006, εν μέσω μιας βαθιάς κρίσης του συστήματος των νεοφιλελεύθερων, συντηρητικών και ρατσιστικών πολιτικών κομμάτων, και μετά από λαϊκές εξεγέρσεις όπως ο μαύρος Φλεβάρης και ο πόλεμος του φυσικού αερίου το 2003, που έληξε όταν τράπηκε σε φυγή ο τότε πρόεδρος του κόμματος του «Εθνικού Επαναστατικού Κινήματος» (MNR), Γκονσάλο Σάντσες ντε Λοσάδα, υπεύθυνος για τη σφαγή δεκάδων Βολιβιανών, που απαιτούσαν την ανάκτηση των φυσικών πόρων για λογαριασμό του λαού. Αυτή ακριβώς η λαϊκή κυριαρχία και η ανάκτηση των φυσικών πόρων ήταν η υπόσχεση της κυβέρνησης του μοράλες, και μαζί η υπόσχεση να μπει τέρμα στα προνόμια των συντηρητικών πολιτικών και επιχειρηματικών ελίτ, που αποτελούσαν εμπόδιο στις προσδοκίες των χωρικών και των ιθαγενών για μια δικαιότερη διανομή της γης.

Στη δεύτερη θητεία της κυβέρνησης, που άρχισε το 2009, αντίθετα με τις αρχικές υποσχέσεις και το νέο Σύνταγμα, οι παλιές συντηρητικές ελίτ συμπεριλήφθηκαν στο κόμμα του Έβο. Το «Κίνημα για το Σοσιαλισμό» (MAS), έδωσε στέγη στην παλιά, ξεπερασμένη μιξόλευκη μπουρζουαζία, κι έτσι σφράγισε τη συμβίωση των παλιών δομών εξουσίας (αγροτοβιομήχανους επιχειρηματίες, πετρελαϊκές πολυεθνικές, μεγαλοκτηματίες κτηνοτρόφους, στρατιωτικές ελίτ κτλ) με την αναδυόμενη MASική αστική τάξη , που αγκαλιάζει, μεταξύ άλλων, ηγέτες που καταγγέλθηκαν για διαφθορά ή για σχέσεις με τη διακίνηση ναρκωτικών, ανθρακωρύχους συνεταιρισμών που ζουν τη δική τους εποχή των χρυσοθήρων, που πάει να πει πως έχει συναφθεί ένα σύμφωνο με τις αναδυόμενες ανταγωνιστικές ομάδες στην οικονομία, εφόσον κέρδισαν ένα χώρο στις δυναμικές του εντόπιου και διεθνούς κεφαλαίου.

Μ’ αυτό τον τρόπο, το υποτιθέμενο σοσιαλιστικό πολιτικό όραμα του Έβο Μοράλες όχι μόνο αστικοποιήθηκε αλλά έκανε και δεξιά στροφή, όταν συνθηκολόγησε με την παλαιά διάρθρωση των νεοφιλελεύθερων πολιτικών κομμάτων, που στα φανερά υποτίθεται πως απέρριπτε. Γι’ αυτές τις προεδρικές εκλογές συμμάχησε με την ακροδεξιά φράξια «Εθνικιστική Δημοκρατική Δράση» (ADN) και με το ίδιο το MNR («Εθνικιστικό Επαναστατικό Κίνημα»). Ο ιθαγενής Γκουαρανί ηγέτης, Σέλσο Παδίγια, το εξέφρασε σωστά: οι ίδιοι καταπιεστές επέστρεψαν μεταμφιεσμένοι, μέσα από το MAS.

Όχι μόνο πρόδωσε την υπόσχεσή του να τελειώνει με τους αστούς υπέρμαχους του καπιταλισμού, παρά μαζί μ’ αυτούς παγίωσε μια οικονομική ατζέντα (για παράδειγμα, τη λεγόμενη Πατριωτική Ατζέντα ή Νόμο για τα Μεταλλεία), που βασίζεται στη συνέχιση της λεηλασίας των φυσικών πόρων: φυσικό αέριο, πετρέλαιο, δάση, κτλ. Αυτά διαιωνίζονται στη Βολιβία μέσα από τις άνισες κοινωνικές σχέσεις με τις παγκόσμιας εμβέλειας πολυεθνικές, χαρακτηριστικές του χειρότερου είδους καπιταλιστικής παραγωγής. Δεν είναι τυχαίο που η Βολιβιανή ανθρωπολόγος και ακτιβίστρια, Σαρέλα Πας, ονομάζει αυτή τη διαδικασία «καπιταλισμό του 21ου αιώνα». μ’ αυτό εννοώ ότι, ως τώρα – πιο πολύ από κάθε άλλη φορά στα χρόνια αυτής της κυβέρνησης – γίνεται φανερό ότι το πρόγραμμα του «Κινήματος για το Σοσιαλισμό» ποτέ δεν υπήρξε ένα αληθινά αντικαπιταλιστικό πρόγραμμα, παρά ένα ακόμη εργαλείο για την αναδιοργάνωση του οικονομικού ιμπεριαλισμού στις εξορύξεις και στις πρωτογενείς εξαγωγές.

Αυτή η επιστροφή της παραδοσιακής πολιτικής τάξης, που εφαρμόζει την ίδια αποικιακή πολιτική, διαψεύδει εντελώς το λόγο του Έβο Μοράλες, όσον αφορά τα δικαιώματα της μητέρας Γης και τα δικαιώματα των ιθαγενικών λαών. Από το πλάνο της μεγα-ζώνης πετρελαϊκής εκμετάλλευσης στην περιοχή του Αμαζονίου στα βόρεια της Βολιβίας (που θ’ αρχίσει με την εκμετάλλευση πετρελαίου στο μπλοκ Λικιμούνι , μια που οι ιθαγενείς της TIPNIS αντιστάθηκαν και δεν άφησαν να αρχίσει η εκμετάλλευση στο μπλοκ Σέκουρε), τα φράγματα, για να πουλήσει ηλεκτρική ενέργεια στη Βραζιλία (όπως τα φράγματα Ελ μπάλα και Κατσουέλα Εσπεράνσα), τις δικαιοχρησίες (φραντσάιζιν), για να επιτρέψει τον εξευτελισμό της διοργάνωσης αγώνων, όπως είναι το ράλι Ντακάρ, που περνά μέσα από το έδαφος της Βολιβίας, μέχρι το σχέδιο ανάπτυξης πυρηνικής ενέργειας, που είναι να πραγματοποιηθεί στο Υψίπεδο της Λα Πας (παρά το ότι το Σύνταγμα που υποστήριξε ο ίδιος ο Μοράλες λέει ρητά πως απαγορεύεται «η κατασκευή και χρήση χημικών, βιολογικών και πυρηνικών όπλων στη βολιβιανή επικράτεια»). Όλα αυτά είναι σχέδια που αντικατοπτρίζουν τις πιο βάναυσες εκδηλώσεις βίας ενάντια στη φύση, και που ο Έβο Μοράλες τα νομιμοποιεί, μέσα από τον λόγο του τον πατσαμαμίστικο .

Αλλά η Πατσαμάμα δεν είναι αυτή που έπαθε τα χειρότερα. Ο φυσικός πλούτος βρίσκεται μες στις περιοχές των ιθαγενών, κι ακριβώς αυτές οι ιθαγενικές κοινωνικές οργανώσεις, αγροτικές και εργατο-λαϊκές, συντρίφτηκαν σχεδόν ολοκληρωτικά, όταν κατήγγειλαν την καπιταλιστική λεηλασία που προώθησε η κυβέρνηση. Οι ιθαγενείς πρωταγωνιστές της όγδοης πορείας για την υπεράσπιση της ιθαγενικής περιοχής TIPNIS το 2011 , επίσης η Συνομοσπονδία των Ιθαγενικών Λαών της Βολιβίας (CIDOB) και το Εθνικό Συμβούλιο των Άιλιους και μάρκας του Κουλιασούγιου (CONAMAQ), υποδείγματα οργάνωσης και οι δύο, θύματα επιθέσεων το 2012 και 2014, ως σήμερα αντιμετωπίζουν τις στρατηγικές της κομματικής σύμπραξης, των δικαστικών διώξεων ή του εκφοβισμού με φυσική σωματική βία, που προωθεί η κυβέρνηση. Δεν είναι τυχαίο που η Βολιβιανή αναρχική και διανοούμενη κοινωνιολόγος, Σύλβια Ριβέρα Κουσικάνκι, αποκαλεί «ακροαριστερό σταλινικό» το καθεστώς Μοράλες.

Έτσι, ενώ οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων σύρονται με βία από τραμπούκους του κυβερνώντος κόμματος και απ’ την αστυνομία (όπως συνέβη φέτος τον Φεβρουάριο στη Συνέλευση των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων της Βολιβίας), ενώ τα φεμινιστικά κινήματα καταστέλλονται, όταν κάνουν πορεία στους δρόμους, για να απαιτήσουν τον τερματισμό των φόνων γυναικών, να ζητήσουν να επιτρέπονται οι αμβλώσεις ή να τιμωρείται το αντριλίκι και η ομοφοβία. Ο Έβο μοράλες προτιμάει να κάνει δημόσιες εμφανίσεις σε τελετές της ευαγγελικής εκκλησίας – κι αλήθεια, η χριστιανική ευαγγελική Ekklesía τον αποκάλεσε «πνευματικό ηγέτη της Βολιβίας 2012». Ή, πάλι, δέχεται συγχαρητήρια και βραβεύεται δημοσίως από την Παγκόσμια Τράπεζα. Ως και την αναγνώριση ακραίων νεοφιλελεύθερων οικονομολόγων απολαμβάνει, όπως ο αμερικάνος Τάιλερ Κόουεν.

Τώρα που ο Έβο Μοράλες αρχίζει μια τρίτη θητεία στην κυβέρνηση, το να κάνεις μια κριτική σύνοψη απ’ την οπτική γωνία του αντικαπιταλισμού και όχι του νεοφιλελεύθερου ρεφορμισμού σημαίνει να αναγνωρίζεις τα οδυνηρά όρια που υπάρχουν στις υποσχέσεις του «πρώτου ιθαγενή προέδρου», που, με τα λόγια τής Ριβέρα Κουσικάκι, ίσα ίσα μετέτρεψε σε καρικατούρα την έννοια του ιθαγενή και χειραγώγησε τα προγράμματα για την κοινωνική χειραφέτηση του λαού της Βολιβίας, προς όφελος της παλιάς και νέας εθνικής μπουρζουαζίας, και για τη συνέχιση της λεηλασίας του πολυεθνικού επιχειρηματικού κεφαλαίου. Στην καλύτερη περίπτωση, θα μπορούσε να του αποδώσει κανείς, του Μοράλες, το δόλιο τέχνασμα να ξαναβαφτίσει «επαναστατική» την ταπεινωτική επαναφορά των αποικιοκρατικών συνθηκών του εξαρτημένου καπιταλισμού και την εμβάθυνση – από το Κράτος – της διεθνοποίησης της αποικιοκρατίας, που κάνει διακρίσεις, διώκει και εκμεταλλεύεται τους πιο αδυνάτους.

Marielle Cauthin
Βολιβιανή δημοσιογράφος, γράφει για ανεξάρτητα ΜΜΕ και ζει στο Μεξικό
μετάφραση: ΑΡΕΤΗ ΠΟΤΣΙΟΥ

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ